Iaith, amaeth, mecanyddiaeth, Mart y Bala

Cyhoeddwyd yn Uncategorized | Rhowch sylw

Yr ‘a’ fain..

Pryd ddaeth yr “a” fain mewn i’r Gymraeg? (Yr arfer o ddweud “bêch” yn lle “bach”, neu “têd” yn lle “tad”, rhywbeth sy’n gyffredin ar draws Maldwyn a Meirionydd heddiw ac yn nwyrain Morgannwg gynt) Awgrymodd y tafodieithegydd Thomas Darlington fod hyn yn rhywbeth cymharol ddiweddar oedd hyn, yn ystod y 2-300 mlynedd ddiwethaf. Yn sicr, mae wedi digwydd yn y De Ddwyrain ar ôl i newidiadau seinegol eraill ddigwydd yn gyntaf. Er enghraifft, fyddai’r frawddeg “Mae’r saer maen yn yfed llaeth” ddim yn troi yn “Mê’r sêr mên yn ifad llêth” oherwydd dyw “ae” ddim yn gallu troi’n “a” fain –  “a” hir sy’n troi’n “a” fain. Mae’n rhaid fod y frawddeg wedi newid yn gyntaf ar lafar i “mâ’r sâr mân yn ifad llâth”; yna roedd y newid i’r “a” fain yn bosib.

Cyhoeddwyd yn Uncategorized | 2 Sylw

‘Hawdd cneifio dafad grebi…?!’

Ifor ap Glyn, ‘A finnau’n pori trwy ddywediadau Cymraeg, mi ddois i ar draws yr uchod.

Yn ol Geiriadur Prifysgol Cymru, ystyr ‘crebi’ yw ‘dafad a gollodd ei gwlân wrth ymwthio drwy ddrain’ ac maen nhw’n rhoi dywediad tebyg sef ‘hawdd yw eillio pen moel a chneifio crebi’.

Dywed Iwan Wyn Rees, sy’n astudio/ymchwilio tuag at doethuriaeth yn y maes tafodieithyddol – ‘Elfennau’r gair ydy ‘crab’ + ‘-i’, ac mae ‘crab’ yn deillio o’r Saesneg ac yn golygu ‘afal sur bach’, ond mae enghreifftiau o ‘crab’ yn cael ei ddefnyddio’n Gymraeg i gyfeirio at ddyn sur. Felly syniad o ddafad wedi suro sydd wrth wraidd y gair.’

Mae GPC yn lleoli ‘dafad grebi’ yng ngogledd-ddwyrain Sir Gâr ar y ffin efo Sir Frycheiniog….unrhyw un dal i’w ddefnyddio ‘sgwn’i?!’

Cyhoeddwyd yn Uncategorized | 1 Sylw

David Crystal – y Gymraeg a’r we

Cyhoeddwyd yn Uncategorized | 2 Sylw

Cymraeg pwy sy’ orau?!

Roedd gwahanol dafodieithoedd yn bodoli dros 800 mlynedd yn ôl, fel y nododd Gerallt Gymro yn ei Descriptio Kambriae (Disgrifiad Cymru):

“Y mae’n werth sylwi yr haerir bod yr iaith Gymraeg… yn goethach, ac yn fwy canmoladwy yng Ngogledd Cymru i’r un graddau ag y mae’r wlad hon â llai o estroniaid yn gymysg â hi. Er hynny, tystia llawer iawn mai ardal Ceredigion yn y Deheubarth, a’i safle megis yng nghanol a pherfedd Cymru, a ddefnyddia’r iaith arbenicaf, a mwyaf canmoladwy”

Does dim byd newydd felly yn y syniad fod Cymraeg ardal arall am ryw reswm yn rhagori ar Gymraeg dy ardal di.

Cyhoeddwyd yn Uncategorized | Rhowch sylw

Tafodieithoedd cyn oes recordio

Ifor ap Glyn, “Sut dafodieithoedd oedd gan bobl Cymry erstalwm? Mae modd cymharu “heddiw” hefo “ddoe”, am fod y recordiadau cyntaf o’n tafodieithoedd yn dyddio nôl i’r 1930au gydag ambell i bwt o gyfnod cynharach. Mae’r rhain yn cofnodi pobl oedd wedi cael eu magu (ac felly dysgu’r iaith gan eu rhieni) yn ôl yn yr 1840au. Ond beth am “echdoe”? Dyma ddywedodd Geraint Jenkins yn ei lyfr Y Gymraeg yn ei disgleirdeb: yr iaith Gymraeg cyn y Chwyldro Diwydiannol:

“Nid oes dim byd cyffelyb ar gael am y cyfnod cyn 1800…ni allwn bellach obeithio gwybod nac atgynhyrchu union acenion, goslef, rhythm, traw a mynegiant ein hynafiaid…. (cyn 1800) y mae’r hyn a wyddom am yr iaith lafar yn seiliedig, o anghenrhaid, ar yr hyn a ysgrifennwyd y pryd hwnnw.”

Ond mae natur y dystiolaeth honno, er yn yn rhwystredig o bytiog, yn gallu bod yn ddifyr, ac yn ddadlennol – ar gerrig beddi, ewyllysiau ac achosion enllib!”

Cyhoeddwyd yn Uncategorized | 1 Sylw

Tafodiaith Môn


Marged Esli yn adrodd stoi gan T D Roberts am hen gymeriad o Langefni, prif botsiwr yr ardal…

Cyhoeddwyd yn Uncategorized | Rhowch sylw

‘Wedd hi’n Wer’ – Tafodiaith Sir Benfro

Cyhoeddwyd yn Uncategorized | Rhowch sylw

Tafodiaith Ceredigion

Elen Pencwm yn adrodd stori llythr Mari James yn Nhafodiaith Ceredigion.

Cyhoeddwyd yn Uncategorized | Rhowch sylw

Map o dafodieithoedd Cymru

Rhowch faner las ar y map, eich enw ac o lle chi’n dod, yna rhowch eich geiriau am y canlynol yn y blwch:

OUT, ROAD, SWEETS, WITH HIM, LOOK AT THAT/HIM.

(I neud hyn cliciwch ar ‘View Larger Map’ sydd o dan y map isod, ar y chwith. Yna, yn y ffenest newydd a fydd yn agor, dylasech weld ‘Edit’ ar ben y ddalen ar y chwith. Pwyswch hwn. SYLWCH! Bydd angen cyfrif Google arnoch i allu gwneud hyn!)

Cyhoeddwyd yn Uncategorized | 19 Sylw